Bir sokaktan geçerken burnunuza fırından yeni çıkmış ekmek kokusu geliyor ve bir anda kendinizi çocukluğunuzdaki bir mutfakta buluyorsunuz. Bunu hepimiz yaşamışızdır. Peki neden bir fotoğraf ya da bir şarkı değil de en çok koku bunu yapıyor?
Kokunun Kestirme Yolu
Gözden, kulaktan ya da deriden gelen bilgi, beynin duygu ve hafızayla ilgili bölgelerine ulaşmadan önce bir tür “santral” görevi gören talamustan geçer. Koku ise bu durağa uğramadan, doğrudan duygu ve hafızayla yakından ilişkili bölgelere ulaşır. Kokuların bu kadar güçlü duygular ve anılar uyandırmasının nedenlerinden biri bu kestirme yol.
Bu yüzden koku, pazarlamacıların da gözdesi. Otel lobilerinde, mağazalarda ve hatta bazı araba markalarının yeni araç kokusunda bilerek seçilmiş kokular var. Ama bir kokunun insanlarda gerçekten ne hissettirdiğini ölçmek kolay değil. “Bu kokuyu beğendiniz mi?” sorusunun cevabı, çoğu zaman yaşanan deneyimin küçük bir parçası.
Bizim Yolculuğumuz
Laboratuvarımızda 2022’den bu yana koku ve EEG üzerine bir dizi çalışma yürütüyoruz. Bu çalışmalarda sorular adım adım büyüdü:
- Bir koku verildiğini EEG’den anlayabilir miyiz? İlk çalışmalarımızda, katılımcıya koku verilen ve verilmeyen anları beyin sinyallerinden ayırt etmeye çalıştık. Bunu nöropazarlama uygulamaları için bir ilk adım olarak gördük (SIU 2022, TIPTEKNO 2022).
- Hangi özellikler bu farkı en iyi yakalıyor? Ardından sinyalin zaman, frekans ve karmaşıklık gibi farklı yönlerinden çıkardığımız özellikleri karşılaştırdık, klasik makine öğrenmesini derin öğrenmeyle yan yana denedik (TIPTEKNO 2024, Electrica 2024).
- Koku bize ne hissettiriyor? En son çalışmalarımızda bir adım daha ileri gittik: Birden fazla koku karşısında oluşan duygusal tepkileri sınıflandırmaya çalıştık. Bunun bir yolu, EEG’yi kafanın üstünden bakılmış renkli bir ısı haritasına çevirip, CNN yazımızda anlattığımız evrişimli sinir ağlarıyla incelemekti.
Yani “koku var mı?” sorusundan “bu koku nasıl hissettiriyor?” sorusuna doğru ilerledik.
Neden Önemli?
Koku, ürün tasarımından mekân deneyimine, hatta sağlık alanında koku kaybının takibine kadar pek çok yerde karşımıza çıkıyor. Bir kokunun yarattığı duygusal tepkiyi, insanların ne söylediğinden bağımsız olarak da ölçebilmek, bu alanların hepsine yeni bir araç kazandırıyor.
Bu çalışmalarda Burak Akbuğday, Sude Pehlivan Akbuğday, Dr. Faezeh Yeganli, Dr. Rıza Sadıkzade ve Prof. Dr. Aydın Akan birlikte yer aldı. Çalışmaların tam listesine konferanslar sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- The olfactory system as the gateway to the neural correlates of consciousness (2014). Frontiers in Psychology, 4, 1011. DOI: 10.3389/fpsyg.2013.01011
- Pehlivan, S., Akbuğday, B., Akan, A., Sadıkzade, R. (2022). Detection of Olfactory Stimulus from EEG Signals for Neuromarketing Applications. IEEE SIU. DOI: 10.1109/siu55565.2022.9864841
- Akbuğday, B., Akan, A., Pehlivan, S., Sadıkzade, R. (2022). An Assessment of Linear and Nonlinear Features for Detecting Olfactory Stimulus in EEG. IEEE TIPTEKNO. DOI: 10.1109/tiptekno56568.2022.9960190
- Pehlivan Akbuğday, S., Akbuğday, B., Yeganli, F., Akan, A., Sadıkzade, R. (2024). Decoding Olfactory EEG Signals Using Multi-Domain Features and Machine Learning. IEEE TIPTEKNO. DOI: 10.1109/tiptekno63488.2024.10755366
- Akbuğday, B., Pehlivan Akbuğday, S., Sadıkzade, R., Akan, A., Unal, S. (2024). Detection of Olfactory Stimulus in Electroencephalogram Signals Using Machine and Deep Learning Methods. Electrica. DOI: 10.5152/electrica.2024.23111
- Bozbas, O. A., Akbuğday, B., Akan, A., Pehlivan Akbuğday, S. (2025). Classification of Emotions Under Multiple Olfactory Stimuli Using EEG Signals and Machine Learning. IEEE TIPTEKNO. DOI: 10.1109/tiptekno68206.2025.11270194
- Yeganli, F., Akan, A., Sadıkzade, R. (2025). Olfactory Emotion Recognition Using EEG Spectral Topographic Heatmaps and CNNs. IEEE TIPTEKNO. DOI: 10.1109/tiptekno68206.2025.11270101